‘Burn-out is een correcte werking van ons wonderlijk systeem.’ (leestip)

We staan maatschappelijk voor enorme uitdagingen. Ons schoolsysteem staat onder druk om oplossingen te vinden om kinderen veilig en evenwichtig te laten opgroeien. We staan voor de uitdaging om in deze overprikkelde en snel veranderende wereld in evenwicht te blijven.

Moeten we als school vooral rekening houden met de gemiddelde leerling of juist kijken naar de leerlingen die zich moeilijker kunnen aanpassen? Als arts kan ik enkel vaststellen dat hoe inclusiever onze school is, hoe veiliger, stimulerender en efficiënter dit wordt voor leerlingen.

Op school moet een evenwicht gevonden worden tussen focus en het tot rust laten komen van het overprikkelde brein van de leerling. Alleen als daar een balans is gevonden, kan de leerling zich veilig voelen en een eigen identiteit ontwikkelen.

School mag gerust wat meer op de jeugdbeweging gaan lijken, waar kinderen vrij zijn om zichzelf – met vallen en opstaan – te leren kennen. Waar ze spelenderwijs leren waar ze goed in zijn, wat ze graag doen en waar ze energie van krijgen.

Uit: Uitgeblu(t)st van Luc Wachtelaer, p. 98 – 99

In het boek Uitgeblu(t)st (2023) beschrijft dokter Luc Wachtelaer (huisarts en coördinator van de burn-outtrajecten in het Medisch Centrum Ternat) hoe langdurige stress, zowel op het werk als in de privésfeer, impact heeft op ons functioneren en op wie we zijn. Hij beschrijft de systemen die hierdoor uit evenwicht geraken (informatieverwerking in de hersenen, stresshormonen in het lichaam, elektrische huishouding in de hersencellen) en gaat op zoek hoe we die opnieuw in balans kunnen krijgen. Dit boekje helpt bij het (h)erkennen en begrijpen van burn-out, en biedt ook houvast bij herstel en preventie (zowel voor de patiënt als de omgeving).

De aanpak die hij vanuit zijn jarenlange ervaring voorstelt, omvat drie sporen om de informatieverwerking te herstellen, de stresshormonen te kanaliseren en de overprikkeling van onze hersencellen onder controle te krijgen:

  • psychotherapie met positieve psychologie als insteek;
  • bewegingstherapie;
  • relaxatietherapie met technieken uit de yoga (oa ademhaling, meditatie, mindfulness, massage,…).

Zowel bij herstel als bij de preventieve aanpak, pleit Luc Wachtelaer om onze kwetsbaarheden zoals gevoeligheid, perfectionisme, ADHD, ASS, verantwoordelijkheidsgevoel,… (en het gedrag dat daaruit is ontstaan) te leren kennen, te erkennen en in te zetten als kracht.

Ook al is dit boek niet geschreven in functie van kinderen en onderwijs, toch biedt het heel wat inzichten waar we ook in onderwijs mee aan de slag kunnen gaan (zie ook het citaat waarmee ik dit blogbericht startte).

VGC en OCB werken samen met het Medisch Centrum Ternat van dokter Luc Wachtelaer.

Meer leestips op deze blog vind je hier.

Werken aan het welzijn van leerlingen (Pacte pour un enseignement d’excellence, onderzoek)

Het verbeteren van het welzijn van leerlingen is een belangrijke doelstelling van het “Pacte pour un Enseignement d’excellence” van onze collega’s van de Franse Gemeenschap.  Onderzoekers van de Universiteit van Luik hebben in het kader van deze doelstelling een studie uitgevoerd om de kenmerken van effectieve interventies te identificeren die het welzijn van leerlingen kunnen verbeteren.  Dit gebeurde via een systematische review van wetenschappelijke internationale literatuur met focus op preventieve maatregelen, gericht op alle leerlingen én toegepast door onderwijzend personeel. Het onderzoeksteam screende bijna 4.000 studies en selecteerde hieruit 82 onderzoeken, die grondig werden geanalyseerd.

Ze stelden vast dat bepaalde soorten interventies duidelijk beter scoren om het welzijn van leerlingen te verbeteren en dat er ook interventies zijn met weinig of zelfs contraproductief effect. Generieke welzijnsprogramma’s zijn sowieso nooit een vervanging voor gerichte hulp aan leerlingen met psychische of sociale problemen.

De meest effectieve aanpakken kunnen ondergebracht worden in één van volgende categorieën:

  • Aanpakken die gebaseerd zijn op de ‘zelfdeterminatietheorie’;
  • Interventies volgens de principes van de ‘positieve psychologie’;
  • ‘meditatie/mindfulness’-praktijken (pleine conscience);

…én verder blijken ook “integratieve benaderingen” waardevol (combinatie van verschillende soorten interventies, bijvoorbeeld meditatie en positieve psychologie-oefeningen).

“En conclusion, les méta-analyses démontrent qu’il est possible d’améliorer le bien-être psychologique et social des élèves de l’enseignement secondaire via des dispositifs mis en place dans le cadre scolaire par du personnel éducatif, et que certaines catégories de dispositifs se révèlent plus efficaces que d’autres : il s’agit des dispositifs reposant sur la théorie de l’auto-détermination (Ryan & Deci, 2000), sur les principes de la psychologie positive ou sur la pratique de la méditation, ainsi que les dispositifs relevant d’une approche intégrative.”

Sommige interventies verbeteren slechts bepaalde aspecten van welzijn.  Zo hebben meditatieoefeningen bijvoorbeeld een positieve invloed op stress-, angst- en emotieregulatie (verbetering van het psychisch welzijn), maar hebben ze geen significant effect op sociaal welzijn.

De Franse Gemeenschap zal initiatieven nemen om de inzichten uit deze studie te implementeren in de praktijk.

Via deze link vind je meer informatie over het “Pacte pour un Enseignement d’excellence” (vier berichten op deze blog).

Dit blogbericht is gebaseerd op deze studie: Bricteux, S., Dachet, D., Pressia, F., Demonty, I., & Baye, A. (2023). LE BIEN-ÊTRE À L’ÉCOLE – Analyse comparative internationale visant à identifier les caractéristiques des initiatives, dispositifs, pratiques visant le bien-être des élèves de l’enseignement secondaire.

Tintin (Kuifje) en yoga

Hergé (Georges Remi, RG, 1907 – 1983) publiceert in 1976 zijn 23ste en laatste Tintin (Kuifje) album, Tintin et les Picaros. Hij overlijdt in 1983. “Kuifje en de Picaro’s is een somber verhaal over wraakneming tegen een politieke achtergrond met gijzelingen en guerillabewegingen. In dit album keert Kuifje terug naar San Theodoros, het land waar zich Het Gebroken Oor afspeelde. In dit avontuur laat Hergé doorschemeren dat alles in deze wereld slechts een maskerade zou kunnen zijn.” (Officiële Tintin-site)

In dit album onderging Tintin (Kuifje) enkele ingrijpende veranderingen: hij draagt een jeans, rijdt met een bromfiets (met ‘peace and love’-teken op zijn helm) én… beoefent yoga. “Het beleven van het avontuur dwingt Kuifje om zich op zijn missie te concentreren en niets zal hem van zijn pad doen afwijken. Bovendien staat hij zichzelf slechts zeldzame ontspannende momenten toe (bv. yoga, wandelingen in de bergen).” (Officiële Tintin-site)

Tintin et les Picaros, 1976, p. 4

Lees ook:

ONDERWIJSKOEPELS, memoranda 2024

Hieronder een overzicht van de memoranda van de 3 grote onderwijskoepels. Zo willen de drie koepels bijvoorbeeld dat er werk gemaakt wordt van een duurzaam personeelsbeleid om een structureel antwoord te bieden op het lerarentekort.

Katholiek onderwijs Vlaanderen

Het memorandum van Katholiek onderwijs Vlaanderen schuift 6 prioriteiten naar voren:

  1. Excellente en gepassioneerde leraren kunnen aantrekken
  2. Een modern personeels- en HR-beleid mogelijk maken
  3. Voldoende financiering voorzien om de koopkracht te herstellen
  4. Een kader scheppen om te evolueren naar inclusief onderwijs
  5. Het volwassenenonderwijs en het hoger onderwijs een prominente rol geven binnen levenslang leren
  6. Voor onderwijsvreemde regelgeving de onderwijstoets toepassen

Lees er hier meer over.

We pleiten ervoor de centrale rol en verantwoordelijkheid van scholen voor het werken aan hun onderwijskwaliteit te erkennen en mogelijk te maken. Geef schoolteams voldoende tijd en ruimte om te werken aan schooleigen onderwijskwaliteit met het oog op de effectieve remediëring van vastgestelde problemen.

KOV

Gemeenschapsonderwijs GO!

Het GO! bouwt haar memorandum rond 7 speerpunten:

  1. Waarborg met het GO! de vrije keuze en neutraal onderwijs.
  2. Durf het loopbaanbeleid grondig te herzien.
  3. Pak de structurele onderfinanciering aan van het schoolpatrimonium aan.
  4. Werk aan een langetermijnvisie op de digitalisering van het onderwijs.
  5. Neem verantwoordelijkheid op voor het realiseren van gelijke onderwijskansen.
  6. Versterk inclusie.
  7. Herzien van levensbeschouwelijke lestijden.

Lees er hier meer over.

De toekomst hangt sterk af van de kwaliteit van het onderwijs dat we aan onze huidig generatie kinderen, jongeren en volwassenen aanbieden. Een brede aanpak is nodig om die kwaliteit te garanderen.

GO!

Onderwijs voor Steden en Gemeenten OVSG

OVSG werkt rond deze 5 thema’s:

  1. Gemeentelijk onderwijs rendeert
  2. Optimale kansen voor iedereen
  3. Flexibel hr-beleid voor voldoende leerkrachten
  4. Kwaliteitsvol onderwijs vraagt tijd en middelen
  5. Van kinderopvang tot levenslang leren

Lees er hier meer over.

Het stedelijk en gemeentelijk onderwijs staat voor nabijheid en de sterke verbondenheid met de buurt. Lokaal onderwijs is budgettair een efficiënt en kwaliteitsvol verhaal.

OVSG

Andere memoranda op deze blog:

Aanvullende inzichten op het vlak van implementatie van mindfulness op school (onderzoek)

Ook al weten we uit onderzoek dat yoga, meditatie en mindfulness waardevol kunnen zijn voor kinderen en jongeren, toch blijkt implementatie op school- en klasniveau eerder moeizaam te verlopen (zie oa deze eerdere blogberichten hierover Mindfulness op school, probleem van implementatie? (onderzoek) en Factcheckers: meditatie een vak op school? en Myriad-onderzoek en reflecties over het Myriad-onderzoek en Starten met Yoga, meditatie en mindfulness op school).

Een nieuw onderzoeksrapport (2024*), dat verder bouwt op de data van het grootschalige Myriad-onderzoek, geeft ons enkele aanvullende inzichten over de implementatie van mindfulness op school. De studie keek naar factoren op lerarenniveau die invloed kunnen hebben op de kwaliteit van de implementatie van mindfulness-programma’s in onderwijs: (1) de impact van het stressniveau van leraren, (2) het onderling vertrouwen van de leraar met zijn collega’s en de directeur en (3) de verwachtingen van de leraar bij de start van het mindfulnessprogramma.

Uit de resultaten (steekproef bij Britse leerkrachten secundair onderwijs, N = 81), bleek dat leraren die zich meer gesteund voelden door hun directeur, het mindfulnessprogramma beter implementeerden. Leraren die vooraf met hoge verwachtingen keken naar het programma, bleken meer vertrouwen te hebben bij het uitvoeren van het programma. Bij leraren met hoge stress ten aanzien van de uitvoering van het programma, leidde een intensievere training tot een hogere kwaliteit van de implementatie.

Deze resultaten benadrukken vooral dat we leraren moeten erkennen en betrekken als actieve deelnemers en dat geloof in een programma, een ondersteunend team en training een positieve impact kunnen hebben op een kwaliteitsvolle implementatie.

(*) Je kan hier het onderzoeksrapport downloaden:

Summer S. Braun, Mark T. Greenberg, Robert W. Roeser, Laura J. Taylor, Jesus Montero-Marin, Catherine Crane, J. Mark G. Williams, Anna Sonley, Liz Lord, Tamsin Ford, Willem Kuyken, Teachers’ stress and training in a school-based mindfulness program: Implementation results from a cluster randomized controlled trial, Journal of School Psychology, Volume 104, 2024, 101288, ISSN 0022-4405

KINDERRECHTEN, memorandum 2024

Het memorandum “Partij kiezen voor kinderen” is een initiatief van meer dan 50 ngo’s die zich inzetten voor kinderrechten en moedigt politieke partijen aan om kinderrechten een expliciete plaats te geven in hun ambities voor de volgende beleidsperiode.

De tekst bespreekt 17 thema’s waaronder kinderarmoede, migratie, mentaal welzijn en ook onderwijs. De aanbevelingen in het hoofdstuk onderwijs, besteden heel wat aandacht aan kwetsbare groepen.

Aanbevelingen onderwijs

Je kan het memorandum hier downloaden.

Kinderrechten kwamen al vaker aan bod op deze blog:

Lees ook:

Het Onderwijscentrum Brussel en tijdelijke noodoplossingen voor het lerarentekort?

Na de sluiting van enkele klassen in de Schaarbeekse basisschool Hendrik Conscience organiseerde Brussels minister Sven Gatz overleg tussen de inrichtende macht van de school en het Onderwijscentrum Brussel (OCB) om een noodoplossing uit te werken.

“De oplossing voorziet in de steun van het OCB in de vorm van co-teaching, en dat totdat een nieuwe leerkracht zal starten.”

(Uit De Standaard, 19 maart 2024)

Deze extra inspanningen door het Onderwijscentrum Brussel, zorgen voor gelijkaardige vragen uit andere Brusselse scholen.  Maar zoals minister Gatz benadrukte, kunnen we “niet voor elk soortgelijk probleem meteen een oplossing gaan vinden.”

Het OCB zette de voorbije jaren, naast haar reguliere ondersteuning op meer dan 130 scholen, al heel wat personeelskracht in om in te spelen op de actuele uitdagingen in het Brussels onderwijs én wil dit ook blijven doen. Één van de basisprincipes van het OCB is: we willen er zijn, ook en vooral als het moeilijk gaat… (zie “De kracht van een begeleider,  principe 10”). Het verhaal in deze Schaarbeekse school is immers geen uniek verhaal, maar is voor het onderwijs in Brussel een dagelijkse uitdaging.

De problemen waarvoor OCB haar reguliere begeleiding tijdelijk on hold kan zetten, zijn:

  1. Plotse en urgente situaties door het leerkrachtentekort;
  2. De intensieve begeleiding op de werkvloer van nieuwe zij-instromers;
  3. Belangrijke leerachterstanden die de verdere schoolloopbaan bij (groepen) leerlingen onder druk zetten.

Deze specifieke werking is steeds tijdelijk, gebeurt op basis van intensief overleg met alle betrokkenen en krijgt invulling op maat van de noden van de school enerzijds en de mogelijkheden van de OCB-ondersteuner anderzijds. 

Natuurlijk is het vooral ook belangrijk om te blijven zoeken naar duurzame oplossingen:

Ik wil dit blogbericht ook gebruiken om heel veel waardering uit te spreken voor de Brusselse directies en leerkrachten, én om mijn eigen medewerkers van OCB oprecht te bedanken voor hun inzet en bereidheid om permanent te schakelen in hun opdracht en takenpakket.

Debat over lerarentekort en klassen sluiten (Raad VGC, 8 maart 2024)

Naar aanleiding van de sluiting van enkele klassen in Brusselse scholen (lees er hier meer over), vond op 8 maart 2024 een actualiteitsdebat plaats in de Raad van de Vlaamse Gemeenschapscommissie.

Collegelid Gatz brengt op de vragen van de raadsleden oa volgende elementen aan:

  • De concrete cijfers en context over de twee scholen die klassen moeten sluiten;
  • Het belang van beleidsvoerend vermogen;
  • Het probleem van de korte opzegtermijn;
  • Stijgende aantrekkingskracht vooral in nieuwe Brusselse scholen;
  • Een Brusselpremie of stadspremie;
  • Tijdelijke inzet van OCB-ondersteuners;
  • Kansen en uitdagingen met zij-instromers;
  • …

En hij besluit: “We zullen nog een ultieme poging ondernemen om te zoeken naar een oplossing die beter is dan vandaag.”

Naast het actualiteitsdebat over het leerkrachtentekort, waren er ook vragen over de PISA-resultaten in Brussel, het aantal kinderen met zorgnoden in het Nederlandstalig onderwijs in Brussel, het personeelstekort in de kinderopvang,…

Lees het volledige verslag hier.

Een overzicht van alle onderwijsdebatten tijdens deze beleidsperiode, vind je hier.

“Brusselse scholen sluiten klassen wegens lerarentekort”

De artikels in BRUZZ (4 maart 2024) en De Standaard (7 maart 2024) over twee Brusselse scholen die klassen moeten sluiten, mogen niet verdwijnen uit onze tijdlijn. Brussel is extra kwetsbaar voor het lerarentekort.

Ik heb veel respect en bewondering voor de Brusselse directies en leerkrachten (maar ook schoolbesturen, onderwijspartners én beleid) die blijven zoeken om in heel moeilijke omstandigheden kwaliteitsvol onderwijs te bieden. Naast het inspelen op de complexe grootstedelijke onderwijscontext (oa armoede, superdiversiteit, stress, samenlevingsproblemen,…), moeten zij vandaag ook omgaan met een extreem lerarentekort, niet of onvoldoende opgeleide zij-instromers, de nasleep van corona, leerachterstanden, implementatie van onderwijsvernieuwingen,…

“Scholen draaien al heel lang op noodoplossingen. Ze zijn zo geëngageerd dat ze er alles aan doen om stand te houden. Ze schuiven personeel door, kiezen voor grotere groepen, hebben heel veel zijinstromers. Nu wordt het voor het eerst echt zichtbaar dat het niet langer werkbaar is.”

Uit: De Standaard van 7 maart 2024

Dit is geen crisis meer die we moeten managen met compenserende maatregelen, maar een structureel probleem dat ingrijpende veranderingen vereist. Dit vraagt helaas tijd…

Ik grijp even terug naar twee eerdere blogberichten hierover:

  • We moeten werk maken van een duurzame schooltransformatie. Zo’n transformatie gaat met de gewijzigde personeelssituatie en de ‘obstakels’ aan de slag om toch onderwijskwaliteit te bieden. Scholen en directies moeten de mogelijkheid krijgen om zich hierin te laten ondersteunen.
  • We moeten de lokale schoolgemeenschap betrekken en eigenaarschap geven bij de zoektocht naar antwoorden en oplossingen.
  • We moeten inzetten op het samenspel van concepten waarvan we uit onderzoek weten dat ze het verschil kunnen maken: flexibel werken, werkdruk, leiderschap, werkbaar werk, professionele identiteit, schoolcultuur, pedagogisch project en motivatie. Deze concepten moeten op een samenhangende manier een plaats krijgen in de aanwervingsstrategie, de organisatorische ingrepen, de inhoudelijke keuzes en de doelgerichte samenwerkingen van de lokale school.

Zo’n duurzame schooltransformatie zie je bijvoorbeeld in Basisschool Paviljoen in Schaarbeek, waar ze met twee leerkrachten aan de slag gaan in één klas, de lokale schoolgemeenschap intensief betrekken (“school in en met de buurt”) én inzetten op bovenstaande concepten. Bekijk hier de reportage in BRUZZ over de werking van deze school. Steeds meer Brusselse scholen stappen in een dergelijk veranderingsproces.

Lees hier eerdere blogberichten over dit thema: Omgaan met het leerkrachtentekort in Brussel, vandaag en morgen en Aan de slag met de nieuwe personeelssituatie in het Brussels onderwijs.

Chibi Ichigo over yoga & meditatie…

Chibi Ichigo (Sabina Nurijeva), Brusselse elektronicamuzikante, groeide op in Limburg, heeft Russische roots en een Japanse artiestennaam ‘kleine aardbei’. Ze bracht eind januari 2024 haar tweede album NA HALF 1 uit. Yoga en meditatie zijn belangrijk in haar leven en werk.

Over yoga zegt ze in BRUZZ het volgende:

“Tijdens yoga kom ik mentaal helemaal tot rust, ik ervaar een stilte in mijn hoofd. Na een paar dagen zonder yoga zit mijn kop helemaal vol met dingen waarover ik pieker. Ik zie gedachten als treinen. Ofwel spring je erop en leg je de hele rit af, ofwel probeer je dingen die niet leuk zijn te stoppen. Door yoga kan ik het station zijn en die gedachten laten passeren. Als je alles van op een afstand bekijkt, gaat je levenskwaliteit heel hard omhoog. Voordien keek ik te veel naar mijn gebreken. Nu voel ik me beter. Mijn leven is 180 graden gedraaid.”

‘Ik heb me zo hard gemist.’

Chibi Ichigo in Half 1

In ENOLA.BE praat ze over haar ervaring met meditatie:

“Een jaar geleden heb ik onder begeleiding van een coach een heel diepgaande meditatie gedaan. Tijdens die meditatie kwam ik in contact met mijn schaduw, dat is de kant van jezelf die alle verdriet, pijn, kritiek en dergelijke opvangt. Ik heb die schaduw heel lang niet willen zien, ook al is ze gewoon een deel van mij. Toen ik haar dan toch ontmoette tijdens die meditatie, was dat heel erg emotioneel. Ik voelde mij voor het eerst in mijn leven sinds mijn kindertijd terug volmaakt, er was niets meer wat ik miste of wat ik niet wilde. Ik voelde mij voor het eerst sinds lang weer echt verbonden met mezelf.”

Lees hier het volledige interview in BRUZZ, hier het artikel in ENOLA of hier in HUMO.

Lees ook: