Jammer genoeg blijft het lerarentekort in Brussel actueel en urgent. Het thema kwam ook opnieuw aan bod in de plenaire vergadering van de Raad van de Vlaamse Gemeenschapscommissie van 19 november 2021.
Hieronder enkele belangrijke elementen uit het antwoord van minister Gatz op de vraag van raadslid Bianca Debaets en aanvullende vragen van de raadsleden Jan Busselen en Gilles Verstraeten.
“Op dit moment doen de scholenen de ondersteunende diensten heel wat inspanningen om open te blijven en dat lukt ook. Er zijn geen scholen – en we zullen er alles aan doen om dat zo te houden – die omwille van het lerarentekort gesloten zijn.”
Crisishulp?
“Om de ergste noden in ons onderwijs te lenigen, hebben we vanuit de VGC een aantal urgentiemaatregelen getroffen. Die hebben een tijdelijk karakter. Al vrij snel, sinds half oktober, hebben we besloten, zonder daar met grote trom ruchtbaarheid aan te geven, de werking van het OCB bij te sturen. Het centrum heeft dat ook zelf mee voorgesteld, waarvoor hulde. Het OCB biedt dus crisishulp aan scholen, waarbij de onderwijsondersteuners tijdelijk een klas overnemen, co-teachen, helpen bij het afstandsleren, de opvang verzorgen bij zelfstandig werk of lesmaterialen aanmaken. Het is ook maar wat het is, maar het is zeer belangrijk, het kan in bepaalde gevallen het verschil maken tussen open blijven of niet. Deze crisishulp gebeurt op 19 scholen, waarvan 5 in het secundair onderwijs en 14 in het basisonderwijs. ”
“De onderwijsondersteuner van OCB staat niet alleen mee voor de klas, maar probeert ook een proces op te starten om alternatieve strategieën te kunnen uitrollen: bv. leerkrachten worden ingezet voor de instructie, niet-leerkrachten worden ingeschakeld bij zelfstandig of groepswerk van de leerlingen; er wordt samengewerkt met partners voor een aanbod rond breed leren in plaats van studie; leesouders worden ook ingezet; er kan een interne reorganisatie van de school gebeuren; en zo meer. Binnen onze eigen onderwijsinstellingen zetten we ook vanuit de centrale administratie medewerkers tijdelijk en ad hoc in.”
Andere maatregelen?
“Op 13 oktober 2021 heb ik aan tafel gezeten met de Brusselse lerarenopleidingen, de schoolbesturen en een aantal belangrijke stakeholders. We hebben een aantal zaken voorgelegd en gevraagd. De volgende sporen tekenen zich af:
een matchingtool ontwikkelen om potentiële leraren in opleiding, zij-instromers en stagiairs makkelijker en sneller te koppelen aan een school met een (tijdelijke) opdracht;
een oproep lanceren voor alle gedetacheerde leerkrachten om weer zoveel mogelijk voor de klas te staan (een aantal heeft zich al aangeboden);
LIO trajecten voltijds betalen en niet enkel voor de uren die ze effectief voor de klas staan (te bespreken met Vlaams minister Ben Weyts);
gepensioneerde leerkrachten inzetten voor coaching;
nadenken over een SES-premie voor leerkrachten die werken in een school met een hogere SES-score;
mogelijkheden onderzoeken voor een systeem van onderwijsassistenten. “
Overleg met minister Weyts?
“Op 29 oktober 2021 heb ik dan op mijn vraag een overleg gehad met Vlaams minister Ben Weyts en Vlaams minister Benjamin Dalle. Op dat overleg lichtte minister Ben Weyts zijn 10-puntenplan toe en hebben wij aangegeven wat wij kunnen doen om elkaar zoveel mogelijk te versterken. Om een aantal zaken fundamenteler te kunnen veranderen, moet de minister natuurlijk – en ik heb daar alle begrip voor – binnen de Vlaamse Gemeenschap overleg plegen met de sociale partners en de onderwijspartners. Recent heb ik de minister de vraag gesteld of het niet mogelijk is om onderwijspartners met een decretaal verankerde opdracht in te schakelen voor crisishulp.”
Verder verwijst minister Gatz ook nog naar de maatregelen die hij reeds eerder voorstelde op de vergadering van de Raad van 22 september 2021. Dit kan je hier lezen (8 sporen en 5 nieuwe pistes).
In dezelfde vergadering werden ook vragen gesteld over de tweetalige lerarenopleiding, het nieuweinschrijvingsdecreet en vaccinaties via de scholen.
Yoga bestaat uit verschillende bouwstenen (Patanjali), waaronder meditatie, mindfulness, ademhaling,… In dit bericht focus ik op het fysieke luik van yoga, de asana’s.
Wat is yoga en wat zijn yoga-asana’s?
Het woord “Yoga” is afgeleid van Yuj (Sanskriet) en betekent ‘verbinden’ of ‘één maken’. In de hedendaagse Yoga-beoefening gaat het over verbinden tussen het mentale en het fysieke, verbinden van jezelf met de omgeving, verbinden van spanning en ontspanning. Verbinden betekent connectie maken, tegenstellingen samenbrengen.
Met het beoefenen van yoga kan je verschillende doelen nastreven waaronder jezelf beter leren kennen, zich goed voelen, tot rust komen, aandacht en concentratie verhogen, evenwicht en flexibiliteit van je lichaam verbeteren, veerkrachtig zijn,… De mogelijkheden van yoga zijn zo divers dat er altijd wel een discipline is die bij jou of je gemoedstoestand past. In een vinyasa flow ga je heel actief aan de slag met je lichaam (spieren, evenwicht) en geest (concentratie, mindfulness). Dit is de yang-benadering van yoga. In een yinyoga les ondergaan je lichaam (bindweefsel en gewrichten) en geest (meditatie) diepere ‘bewegingen’ en kom je tot rust.
Heel wat auteurs hebben pogingen ondernomen om de historiek van yoga in kaart te brengen en yoga voor te stellen als één van de oudste disciplines in de wereld. Ze verwijzen hierbij naar afbeeldingen die teruggevonden zijn op stenen in de Indusvallei, ongeveer 5000 jaar voor Christus. Dat de oorsprong van yoga eeuwenoud is, is overduidelijk. Maar yoga is vooral een traditie die permanent evolueert en meegroeit met maatschappelijke evoluties en nieuwe inzichten. Yoga is niet in het verleden blijven hangen. Ieder van ons kan een praktijk ontwikkelen die hier en nu nuttig en nodig is.
De asana’s zijn het meest gekende onderdeel van het achtvoudige pad van Patanjali. Het zijn de fysieke houdingen die de yogi aanneemt. Heel vaak wordt yoga herleid tot deze asana’s, maar yoga is dus veel rijker en gaat veel verder dan het aannemen van fysieke poses. De houdingen zijn bedoeld om je aandacht naar binnen te richten. Ze ondersteunen rust, verbinding en concentratie. Én natuurlijk hebben deze yogahoudingen ook een impact op fysieke gezondheid en flexibiliteit.
Yoga op school en in de klas?
Yoga op school kan op verschillende manier vorm krijgen, als yogatussendoortje of volwaardige yogales. Bij yogatussendoortjes creëer je met de leerlingen een mentale en fysieke break om individueel of als klas tot rust te komen, het vorige lesuur los te laten, energie op te laden of de aandacht opnieuw te richten. In een yogales komen verschillende yoga-activiteiten aan bod (yoga-houdingen, meditatie, yoga-spelactiviteiten, muziek, massage,…), al dan niet in een thematisch geheel. In de blog “meerwaarde van yoga, meditatie en mindfulness – extra 2” ga ik hier dieper op in.
Welke yogadiscipline je ook kiest om met je leerlingen aan de slag te gaan, in alle praktijken zijn meerdere aspecten aanwezig: een goede attitude ten aanzien van jezelf en de ander (yama’s en niyama’s), ademhaling (pranayama), meditatie-elementen (pratyahara, Dharana, Dhyana), maar vooral ook de yoga-houdingen (asana’s).
Hatha is een yogapraktijk die gebruik maakt van krachtige fysieke houdingen. De meeste vormen van hedendaagse yoga zijn afgeleid van Hatha Yoga. Je bent voornamelijk bezig met statische asana’s (stilstaande oefeningen) en minder met flows of yogareeksen. Tegelijkertijd besteed je aandacht aan een goede ademhaling en creëer je ruimte voor meditatie. Hatha yoga is een goede yoga discipline om houdingen aan te leren bij leerlingen.
Een belangrijke stap bij het ontwikkelen van een yogapraktijk voor je leerlingen, is het correct aanleren van deze houdingen. Eens de yogahoudingen goed aangeleerd, dan kan je die inbedden in yogalessen, yogatussendoortjes of kunnen de leerlingen hier ook zelfstandig mee aan de slag gaan.
Ter illustratie kan je hieronder 3 yogalesjes downloaden. Afhankelijk van de leeftijdsgroep waarmee je werkt, kan je de inkleding en aanpak aanpassen.
Bij de afsluiter wordt er telkens voorgesteld om een yogakaart te maken. Deze yogakaarten kunnen na verloop van tijd een kaartenbundel worden voor de leerlingen. Deze kaartenbundel kan gebruikt worden bij de yogatussendoortjes of bij het samenstellen van een yogales. De leerlingen kunnen de bundel ook meenemen naar huis om thuis te oefenen, alleen of samen met de familie. Er zijn ook heel wat commerciële yogakaarten op de markt, maar leerlingen vinden het zeker even leuk om met hun eigen yogakaarten aan de slag te gaan.
Zoals beschreven in Meditatie op school en in de klas, kan je ook mindfulness situeren binnen het achtvoudige yogapad van Patanjali. Meditatie en mindfulness zijn twee bouwstenen van een volwaardige yogapraktijk.
Wat is mindfulness?
Dr. Kabat- Zinn ligt aan de basis van de hedendaagse mindfulness en definieert mindfulness als volgt: ‘het bewust aandacht geven aan het moment, zonder hierover te oordelen’.
Door de stroom van gedachten, gevoelens en emoties in jezelf te observeren, zonder ze te beoordelen, verliezen ze hun impact. Je ziet de werkelijkheid zoals ze zich aandient. Je ontwikkelt op deze manier een alertheid voor je functioneren in alle aspecten van het leven. Dr. Kabat-Zinn beschreef negen attitudes die belangrijk zijn voor een succesvolle mindfulnesspraktijk:
Beginners mind – Neem een beginnersblik aan en kijk met verwondering naar alles en iedereen.
Non-Judging – Observeer dat je permanent oordeelt en leer neutraal te kijken en te luisteren. Laat de dingen zijn, zoals ze zijn. Zonder oordeel, zonder interpretatie…
Acceptance – Acceptance is de moed om bepaalde situaties te erkennen en met deze realiteit aan de slag te gaan.
Letting go – Laat de dingen zijn zoals ze zijn en laat los.
Trust – Wees trouw en betrouwbaar ten aanzien van jezelf, de ander en je omgeving.
Patience – Doe de dingen nu, niet morgen en hou vol.
Non-striving – Probeer niet altijd zelf actief te participeren of in te grijpen in alles wat er in en rondom jou gebeurt.
Gratitude en Generosity – Wees dankbaar voor wie je bent, dat je er bent én (onder)steun anderen.
Mindfulness is op zich geen moeilijke techniek, maar het vraagt toch wel wat oefening. Een eenvoudig voorbeeld kan dit illustreren: Je zit in de auto en komt terug van je werk. Het was een vermoeiende dag. De kleuters in de klas waren gespannen. Het knutselwerkje voor moederdag is niet afgeraakt. En Sara was weer afwezig. Straks moet je nog wat boodschappen doen, eten maken en afwassen. Daarna de lessen voor morgen voorbereiden. Als je thuiskomt, mag je niet vergeten die mooie film op te nemen. Dit is een normale manier van denken. Bij Mindfulnesstraining laat je die gedachtenstroom los en luister je naar het geluid van de motor van de auto. Je voelt de warmte van de airco op je gezicht. Je ziet de andere auto’s, de omgeving, de weg. Je bent je bewust van de gladde asfalt, de putten aan het kruispunt, het felle groen van het verkeerslicht. Je bent volledig in de beleving van het ‘nu’, dat is mindfulness.
Eén van mijn favoriete mindfulnessactiviteiten is brood maken met de hand: de geur van de zachte bloem, het lauwe water en de kleverige gist; de fysieke kracht om het deeg steeds weer plat te drukken; de warmte van de oven; de geur van bakkend brood… Brood bakken is bewust aanwezig zijn in het nu.
Mindfulness activeert basisprocessen in ons lichaam en heeft daardoor impact op verschillende aspecten van ons functioneren. Jean Kristeller, professor aan de Indiana State University, deed heel wat onderzoek naar de impact van mindfulness op het menselijk functioneren en zij onderscheidt 6 categorieën: cognitief (bijvoorbeeld betere aandacht, minder piekeren en oordelen), fysiek (bijvoorbeeld ontspanning, groter lichaamsbewustzijn, omgaan met pijn), emotioneel (bijvoorbeeld weerbaarheid, veerkracht), gedrag (bijvoorbeeld impulscontrole), relationele vaardigheden (bijvoorbeeld zelfbewustzijn, empathie) en spiritueel (bijvoorbeeld mededogen, onbaatzuchtigheid).
De professoren Raes, Van der Gucht en Kuppens van de Faculteit Psychologische en Pedagogische Wetenschappen van de KU Leuven, hebben in 2019 een onderzoekscentrum voor mindfulness opgericht. Dit centrum richt zich op het onderzoeken van de effecten en werkingsmechanismen van mindfulness. Op hun website vind je dan ook heel wat interessante informatie en recente onderzoeksgegevens over mindfulness (ook bij kinderen en jongeren).
Dr. Kabat- Zinn ontwikkelde gestructureerde mindfulness programma’s zoals het Mindfulness-Based Stress Reduction programma (MBSR). Wil je zelfstandig een MBSR-programma van acht weken volgen? Dit kan gratis via deze site (wel in het Engels!).
In deze podcast van “Psychologie in the Classroom” wordt mindfulness verkend met professor Willem Kuyken (oa onderzoeker in het Myriad-project): wat is mindfulness, hoe breng je het in de praktijk en wat is de impact op mentale gezondheid. In deze podcast geeft Willem Kuyken ook enkele reflecties mee over wat goed onderwijs zou moeten zijn…
Mindfulness op school en in de klas, is een manier om leerlingen te leren hun aandacht te richten op hun gedachten, gevoelens, emoties en handelen. Aandacht is de sleutel tot leren. Door te oefenen op deze bewuste aandacht neemt de concentratie toe, worden leerlingen minder snel afgeleid. Ze leren ook omgaan met hun gedachten, gevoelens en emoties. Hierdoor ervaren ze minder stress en angst, meer veerkracht en rust.
Jonge kinderen zijn van nature heel mindful (bv. tijdens hun spel), maar verliezen geleidelijk deze houding. Daarom is het zo belangrijk dat we hen stimuleren om hun mindfulness houding te onderhouden en verder te ontwikkelen.
De Mindfulness Initiative (UK) ontwikkelde een heel interessante gids “Implementing Mindfulness in Schools: An Evidence-Based Guide”. Dit boek vertelt vanuit wetenschappelijke inzichten wat mindfulness is en op welke manier je mindfulness succesvol kunt implementeren in de klas- én schoolpraktijk. Je kan dit meer dan 100 pagina’s tellende boek hier downloaden.
Mindfulness op school en in de klas wordt best geïntegreerd binnen een breder yoga-, meditatie- en mindfulnessaanbod.
Hieronder beschrijf ik ter illustratie 3 korte mindfulness-oefeningen die je in de klas kan gebruiken.
De aandachtige kikker
‘Stilzitten als een kikker’ werd bedacht door Eline Snel die ook een boek schreef over Mindfulness voor kinderen (5-12 jaar). Een kikker kan heel goed stilzitten en tegelijkertijd intens observeren wat er rondom hem gebeurt. Hij zit stil en ademt. Hij is opmerkzaam, maar reageert niet meteen.
Het beeld van de opmerkzame kikker helpt leerlingen op dezelfde manier stil te leren zitten met de volle aandacht in het hier en nu. Ook als er iets rond hen gebeurt, stimuleer je hen om niet te reageren, alleen te observeren. Door hun aandacht te richten op de ademhaling wordt deze oefening een ademhalingsmeditatie.
Je kan volgend verhaal vertellen:
“Ga rustig zitten als een kikker op de grond, met een rechte rug. Laat je handen rusten op je benen. Sluit even je ogen. Je zit aan de kant van een grote vijver in het zachte gras. Je bent net als een kikker: je kan goed stilzitten. Je bent aandachtig en rustig. Armen en benen zijn stil, rug en billen zijn stil, hoofd en nek zijn stil. Heel je lichaam is stil en aan het rusten. Toch kan je van alles opmerken, in je lichaam, in je omgeving. Je voelt je adem: lucht stroomt naar binnen en opnieuw naar buiten. Je buik wordt bol en weer plat. Je ademt in en uit. Blijf rustig en aandachtig zitten naast de grote vijver in het zachte gras. Adem in… adem uit…”
De beginnersblik
Laat de leerlingen een voorwerp nemen dat ze heel goed kennen: pennenzak, sleutelhanger, smartphone,… Stimuleer hen dit te onderzoeken met al hun zintuigen alsof het de eerste keer is dat ze dit voorwerp zien. Hoe voelt het aan? Wat zie je er allemaal aan? Wat valt er op? Heeft het een geur? Beschrijf de kleur?
Je kan deze onderzoekende houding vaak gebruiken in de klas, ook om nieuwe dingen te verkennen. Geef de leerlingen de tijd om gericht te onderzoeken en stel ondersteunende vragen.
De keientoren
De kern van mindfulness betekent de aandacht richten, ook en vooral bij gewone activiteiten zoals bijvoorbeeld potloden slijpen. Laat de leerlingen een toren bouwen met keien. Doordat ze heel geconcentreerd de stenen moeten uitzoeken en in balans plaatsen, creëer je een moment van gerichte aandacht in het hier en nu.
Je kan deze oefening uitbreiden naar alledaagse dingen en automatisch handelingen, zoals tandenpoetsen, handen wassen, jassen aandoen of stappen op de trap. Laat de leerlingen deze routinematige activiteiten nu heel bewust uitvoeren, langzamer dan gewoonlijk met alle aandacht en gebruik van alle zintuigen. Laat ze alles verwoorden om de aandacht te richten.
Mindfulness-ankers (via Mindful Schools) zijn nuttig voor jezelf en de leerlingen om de aandacht te richten, geconcentreerd te blijven. Deze korte momenten (bv. bij overgangsmomenten/transities) helpen om “bij de les te blijven”. De lesfiche (in het Engels) kan je hier downloaden.
Mindful Schools
Online vind je heel wat mindfulness-oefeningen voor kinderen en jongeren, vaak ook geïntegreerd binnen een bredere yoga- en/of meditatiepraktijk. In dit artikel van Klasse bijvoorbeeld kan je enkele korte filmpjes bekijken over mindfulness bij kinderen.
Buiten De Krijtlijnen is een podcastkanaal over onderwijs van Rinke Vanhoeck. Rinke is zelf actief in het secundair onderwijs en probeert wat hij meemaakt in de praktijk te gebruiken om zo tot “concrete en verhelderende gesprekken” te komen over actuele onderwijsthema’s. Deze podcast wil “inspireren, creëren en motiveren“… én recent ook met beeld in dit interview over onderwijskwaliteit met Tim Surma.
In Buiten De Krijtlijnen komen ook grootstedelijke thema’s aan bod… klasmanagement, leraar in de stad, armoede, racisme.
Klasmanagement en leerlingengedrag zijn centrale thema’s in grootstedelijk onderwijs. Gesprek met professor Valcke over het belang van klasmanagement, de link met motivatie en de impact van regels en straffen.
Stadsleerkrachten kiezen om les te geven in de stad. Gesprek met Tim Vandromme, coördinator van De buurt (een school in hartje Gent) over de uitdagingen van lesgeven in een stedelijke omgeving.
Heel wat kinderen groeien op in armoede. In Brussel leeft bijvoorbeeld meer dan één kind op vier in een huishouden zonder inkomen uit werk. Dat maakt dat armoede in de klas een zeer impactvol thema is in onderwijs. Een gesprek hierover met onderwijsexpert Pedro De Bruyckere.
Etnische diversiteit creëert heel wat structurele uitdagingen in onderwijs. Gesprek over etnische ongelijkheid, hoe groot het probleem echt is, hoe het zich uit en wat we er tegen kunnen doen.
Het rapport van de Commissie Beter Onderwijs schuift meditatie naar voren als een mogelijke praktijk in het creëren van een rustige, veilige en overzichtelijke school- en klasomgeving (Meditatie in het rapport Brinckman). Maar wat is meditatie? En wat is meditatie op school en in de klas?
Wat is meditatie?
Ik neem hier de definitie van neuroloog Steven Laureys over: “Meditatie is als sport, maar dan voor je hersenen. Het is een verzameling technieken die je kunnen helpen om je hersenen te trainen. Ieder van ons kan dit aanleren. Meditatie helpt om bewuster om te gaan met je gedachten, je emoties, je perceptie, je omgeving. Het zijn technieken die je bewustzijn op allerlei vlakken kunnen aanscherpen.” (No-nonsense meditatieboek, 2019)
Meditatie is dus geen wereldvreemde praktijk in een donkere ruimte met wierook en mantra muziek. Meditatie is een methodiek om je stroom van gedachten (‘monkey mind’) even stop te zetten, te focussen in het hier en nu, te verbinden met jezelf. Over de meerwaarde van meditatie (mindfulness en yoga) schreef ik deze blogpost.
Meditatie zit verweven in de acht pijlers van de yoga-praktijk (Patanjali):
De Yamas vertellen iets meer over je verhouding, je relatie met de ander (bv. geen geweld gebruiken). De Niyamas zijn individuele gedragsregels die op jezelf gericht zijn (bv. soberheid). De Asana’s zijn de fysieke houdingen die bedoeld zijn om je aandacht naar binnen te richten. Ze ondersteunen rust, verbinding en concentratie. Pranayama is bewust (en gecontroleerd) ademen. Je observeert hierbij je ademhaling. Pratyahara is het terugtrekken van de zintuigen. Je sluit je zintuigen af voor externe prikkels en richt ze naar binnen. Bij Dharana vestig je je aandacht op een object of je ademhaling en kom je tot volledige concentratie en tot rust. Bij Dhyana of meditatie dwalen je gedachten niet meer af, je bent gefocust, je voelt je volledig in het hier en nu. Samadhi is het eindpunt van Yoga. Bij Samadhi komt alles samen, je voelt je volledig verbonden.
Er bestaan vele vormen om te mediteren: contemplatie, concentratie, transcendente meditatie, ademhalingsmeditatie, vipassana meditatie, mindfulness,… Met deze 3 tips geraak je al heel ver:
Ga makkelijk zitten in een ontspannen houding. Sluit je ogen. Adem diep en rustig in en langzaam uit. Wees aanwezig, in het hier en nu.
Richt je aandacht op het ritme van je adem. Als er gedachten opkomen, dan observeer je die en laat los. Breng je aandacht opnieuw naar je ademhaling in het hier en nu.
Mediteren hoeft niet lang te duren, maar doe het regelmatig. Maak er een dagelijkse gewoonte van.
Ook mindfulness kan je beschrijven binnen het achtvoudige pad van Patanjali. Het is een training van de aandacht, een vorm van Dharana (stap zes in het pad van Patanjali). Bij mindfulness geef je bewust aandacht aan het moment, het hier en nu. Deze vorm van meditatie vindt haar oorsprong in boeddhistische vormen van meditatie, zoals Vipassana meditatie. Dr. Kabat- Zinn, de grondlegger van Mindfulness Based Stress Reduction (MBSR), formaliseerde mindfulness in een gestructureerde aanpak met veelbelovende resultaten.
Mindfulness is bijvoorbeeld ’s morgens luisteren naar het geluid van je espressomachine; de geur van koffie opsnuiven en laten doordringen in je hoofd en je hele lichaam; de warmte, bitterheid en zachte textuur van het schuimlaagje proeven; het warme vocht doorheen je slokdarm naar beneden voelen glijden… mindful omgaan met de eerste slok van de dag.
Het is goed om leerlingen reeds jong te laten kennismaken met meditatie. Op die manier wordt het iets heel normaal en zullen ze er ook later veel makkelijker gebruik van maken.
Meditatie vraagt inspanning en oefening. Soms ben je zelf of zijn je leerlingen nog niet toe aan uitgebreidere meditaties. Of misschien heb je of wil je er geen tijd voor maken. Geen probleem, dit is ook niet nodig! Het is perfect mogelijk om via korte momenten (enkele seconden of minuten) meer actief verbinding te maken met het hier en nu. Op die manier creëer je rust en verhoog je de aandacht, twee elementen die belangrijk zijn voor een goed klasmanagement en om tot leren te komen. Hieronder verzamelde ik enkele (mindfulness) activiteiten die meditatie kunnen ondersteunen.
Creëer stilte
Leerlingen, maar ook wij als volwassene, zijn vaak bang van de stilte: een gesprek mag niet stilvallen of de autoradio moet opstaan.
Creëren van stiltemomenten ondersteunt meditatie. Zo’n stiltemoment start je door bijvoorbeeld de klankschaal te laten klinken. Laat de leerlingen de ogen sluiten en luisteren naar hun eigen ademhaling. Eén of enkele minuten intense stilte in een drukke klas doet wonderen, voor de individuele leerling, het klasklimaat én jou als leerkracht.
Koester uni-tasken
Multi-tasken wordt vaak als een kwaliteit naar voren geschoven: een les voorbereiden met een podcast aan, tegelijkertijd je weekendplanning voorbereiden en je berichtjes op je smartphone checken. Ook leerlingen zijn permanent met verschillende dingen tegelijkertijd bezig.
Uni-tasken moet je oefenen. Tijd maken om met de ogen dicht enkele minuten te luisteren naar muziek is een krachtige uni-task-oefening. Ook moeilijkere, creatieve activiteiten zorgen voor gerichte aandacht, bijvoorbeeld leren breien. Maar ook de rekenles leent zich uitstekend om te uni-tasken.
Maak een quotebox
Een inspirerende quote kan helpen om je gedachtenstroom even on hold te zetten en je aandacht enkele minuten te richten.
Je kan leerlingen individueel of de volledige klasgroep af en toe de kans geven om hun aandacht te richten op een prikkelend citaat, een beeld/foto, een woord,… Je kan hiervoor een citaten-scheurkalender hanteren, een kaartspel maken met woorden of beelden (bijvoorbeeld: zacht, warm, vriend, bloem, blauwe lucht,…). Je kan ook alles in een grabbelbokaal verzamelen.
Laat leerlingen dagboeken
Tijd nemen om ervaringen, gebeurtenissen, gevoelens neer te schrijven, kan helpen om je hoofd leeg te maken, het verleden los te laten, de toekomst te vergeten. Je kan leerlingen zelf een schriftje laten versieren, zodat het hun eigen vertrouwelijk dagboekje wordt. Creëer momenten waarbij ze met hun dagboek aan de slag kunnen gaan. In zo’n schriftje doen leerlingen wat ze willen, maar het kan helpen om hen enkele ondersteunende vragen mee te geven: Wat vind ik leuk? Waarom vind ik iets leuk? Wanneer twijfel ik? Waarom twijfel ik? Wat betekent vriendschap voor mij? Welke gevoelens brengt vriendschap teweeg? Wanneer ben ik ongelukkig? Wat doe ik als ik ongelukkig ben? Waar ben ik goed in? Hoe weet ik dat? Zorg ik voor anderen? Zorg ik voor mezelf?…
Maak ruimte voor muziek (en zingen)
Luisteren naar muziek kan een krachtige bondgenoot zijn voor mentale rustpauzes in de klas. De dagelijkse activiteit wordt even doorbroken, er is een heel andere mentale focus en hersenactiviteit. Het lichaam synchroniseert met het ritme, de sfeer, de trillingen van de muziek. Je kan verschillende soorten muziek hanteren. Muziek om tot rust te komen, om eens heel even uit de bol te gaan, om te ontspannen, om te genieten van een tekst,…
Ook zingen en meezingen kan dezelfde ontspanning en rust creëren.
Meditaties
Je kan ook echt wel aan de slag met ‘expliciete’ meditatie-oefeningen. Er zijn heel veel verschillende vormen van meditatie: aandachtmeditatie, ademhalingsmeditatie, visualisaties, mindfulnessmeditatie, meditatie waarbij je je zintuigen uitschakelt of meditatie waarbij je net actief gebruik maakt van je zintuigen. Deze meditaties kunnen een gespannen klasgroep tot rust brengen (leren ontspannen), kunnen leerlingen voorbereiden op een belangrijk leer- of toetsmoment (betere concentratie), kunnen de creativiteit en fantasie stimuleren of kunnen balans en innerlijke rust creëren.
Hieronder beschrijf ik drie eenvoudige meditatielesjes ter inspiratie.
De knikkermeditatie
Ik gebruik graag de knikkermeditatie om een yogales af te sluiten. De knikkermeditatie is eigenlijk niet meer dan een bodyscan. De knikker helpt de leerlingen om hun zintuigen terug te trekken (Pratyahara) en gefocust te blijven (Dharana). Zo komen ze makkelijker in een meditatieve flow (Dhyana).
De leerlingen liggen in de lijkhouding (Savasana) of zitten gewoon op een stoel met de voeten op de grond, de handen op de knieën. Je praat rustig met voldoende pauzes.
Adem rustig in en uit, sluit de ogen. In… uit… In… uit…
Denk aan twee kleine identieke knikkers. De kleur mag je zelf kiezen: rood… oranje… geel… groen… blauw… paars… wit… of een kleurencombinatie.
De knikkers gaan op reis door je lichaam en starten helemaal beneden, in je tenen. Eén knikker aan rechterkant. Eén knikker aan de linkerkant. Zie je de knikker? Voel je de knikker?
De knikkers bewegen in al je tenen… en gaan daarna langzaam naar boven… je enkel… van je enkel naar je knie… de knikkers draaien rond in je knie… nu gaan de knikkers verder naar boven… door je dijen naar je heup…
De knikkers draaien rond in je heup en stijgen verder door je buik… hart… longen… Eén knikker beweegt verder naar de linkerschouder… de andere knikker gaat naar de rechterschouder…
De knikkers dalen langzaam naar beneden door je arm… je ellebogen… je polsen… je hand… je vingers… alle vingers… pink, ringvinger, middelvinger, wijsvinger, duim… en daarna bewegen de knikkers terug naar boven via de polsen… ellebogen… naar de schouders…
De knikkers ontmoeten elkaar in de keel… en daar smelten de twee knikkers samen tot één grote knikker…
De grote knikker beweegt verder naar boven… mond… neus… oren… ogen… hoofd… de grote knikker draait langzaam rond helemaal boven in je hoofd… en verlaat daarna je lichaam…
Adem in… adem uit… strek je handen boven je hoofd… strek je benen… draai op je zijde en kom rustig recht…
Je kan deze knikkermeditatie of bodyscan ook bij jezelf uitvoeren, mentaal of met een ingesproken opname op je smartphone.
Eetmeditatie
Bij eetmeditatie ga je je zintuigen activeren. Het is een heel eenvoudige meditatie om bij kinderen en jongeren te gebruiken. Fruit (appel, peer, druiven) en groenten (komkommer, wortel, bloemkool) lenen zich uitstekend om in een meditatieles mee aan de slag te gaan.
Ik gebruik graag druiven bij eetmeditatie.
Laat de leerlingen eerst een druif observeren… bespreek de kleur, glans… zie je dit pitten doorheen de pel…
Laat de leerlingen de druif in hun hand houden… laat ze voelen… lichtjes samen duwen… ruiken… likken aan de druif… komt er speeksel in de mond… heb je zin om de druif te eten…
Sluit nu de ogen…
Laat de leerlingen de druif in de mond nemen, zonder te bijten… voel de vorm, textuur,… hoe smaakt de druif nu…
Laat de leerlingen in de druif bijten… wat gebeurt er… wat voel je… wat smaak je…
Laat de leerlingen de druif helemaal opeten, inslikken… wat voel je… waar is de druif… wat gebeurt er nu in je lichaam…
Je kan de leerlingen stimuleren om thuis bij de eerst hap van het avondmaal even mindful bezig te zijn met het voedsel. Ook voor jou als volwassene is dit een goed idee!
Ademhalingsmeditatie
Bij ademhalingsmeditatie ga je de leerlingen bewust maken van hun ademhaling.
Laat de leerlingen liggen (Savasana) of rechtop zitten op de grond of een stoel. Je start de ademhalingsmeditatie met het geluid van de klankschaal, houtblok of triangel.
Laat de leerlingen de ogen sluiten en enkele keren diep in- en uitademen.
Laat de leerlingen hun aandacht richten naar de buik: je ademt in en maakt je buik bol; je doet dit in vier tellen (één, twee, drie, vier); je ademt ook uit, je buik zakt helemaal terug in vier tellen (één, twee, drie, vier).
Laat de leerlingen dit enkele keren doen en daarna kan je de duur van het uitademen verlengen naar acht tellen. Doe dit ook enkele keren.
Je eindigt de ademhalingsmeditatie met het geluid van de klankschaal, houtblok of triangel.
Als de leerlingen deze ademhalingsmeditatie goed beheersen, kan je hen tussen het in- en uitademen hun ademhaling enkele tellen laten vasthouden.
Een fiche met de 3 meditatielesjes, kan je hier downloaden.
Tenslotte deel ik hieronder nog een boeiende podcast-aflevering van LifeMe, waarin Len De Nys in gesprek gaat met neuroloog Steven Laureys. Ze praten over het belang van meditatie, ook voor kinderen en onderwijs.
Eind oktober 2021 werd – in opdracht van minister Ben Weyts – het rapport Brinckmangepubliceerd: “Naar de kern: de leerlingen en hun leer-kracht” (Commissie Beter Onderwijs). Ik lees in het rapport pertinente reflecties en waardevolle voorstellen. Natuurlijk ben ik het niet met alles eens, ontbreken er belangrijke thema’s en komen niet alle relevante onderzoeksinzichten aan bod. Maar laat dit rapport vooral verbinden en onderwijsmensen rond de tafel brengen om ons onderwijs én onze leerkrachten op alle vlakken te herwaarderen.
Ik lees het rapport vandaag vanuit een grootstedelijke bril en wil vanuit die invalshoek enkele urban education thema’s bespreken: omgaan met diversiteit, meertaligheid, ouderbetrokkenheid en armoede.
De 4 hoekstenen die in de inleiding naar voren worden geschoven, geven me alvast veel vertrouwen:
Focus 1: zet in op de juiste leermogelijkheden van kinderen en jongeren. Heb aandacht voor het installeren van voldoende basiskennis. Gebruik hiervoor de juiste instructiemethoden.
Focus 2: schenk aandacht aan de bijzondere leef- en leeromstandigheden van ALLE leerlingen, ook van kleuters, kinderen met een andere etnisch-culturele achtergrond, kinderen in het bijzonder onderwijs en kinderen in een kwetsbare opvoedingssituatie.
Focus 3: erken de specifieke deskundigheid van de leerkracht en omkader hem/haar met de allergrootste zorg. Sterke leerkrachten maken het verschil. Zij kunnen leerlingen cognitief en emotioneel helpen groeien en zorgen voor een stijging van het onderwijsniveau – niet alleen op de klasvloer, maar ook in de internationale vergelijkende studies.
Focus 4: geef voorrang aan een solide opleiding en voortdurende professionalisering van de leerkracht.
Diversiteit
Omgaan met diversiteit en differentiatie komen op verschillende plaatsen (soms expliciet, soms impliciet) terug in het rapport met een juiste focus op convergente differentiatie. Sommige groepen komen heel uitgebreid aan bod (bv. hoogbegaafde leerlingen) en andere groepen zijn eerder afwezig (bv. anderstalige nieuwkomers).
De vertaling naar een buitenschools remediëringsaanbod, cognitief homogene groepen of zittenblijven, roept toch wel wat vragen en zorgen op.
Verschillen tussen leerlingen zijn voor stadsleerkrachten één van hun grootste uitdagingen. Een verdere uitdieping van dit thema, met voldoende nuance, zou ongetwijfeld een meerwaarde zijn.
Meertaligheid
Het belang van de instructietaal wordt terecht verschillende keren in de verf gezet. Een visie op meertaligheid en talenonderwijs daarentegen is volledig afwezig in het rapport. We beschikken nochtans in Vlaanderen en internationaal over heel wat inzichten uit onderzoek over omgaan met talen en meertaligheid in onderwijs.
Het lijkt me zeker nuttig en nodig om het rapport te verrijken met deze inzichten die noodzakelijk zijn voor het onderwijs in Brussel.
Ouderbetrokkenheid
Terecht wordt de onderwijsondersteunende rol van ouders benoemd. Ouders zijn echter geen homogene groep. In grootstedelijk onderwijs is de ouderpopulatie superdivers.
Dit betekent dat verwachtingen ten aanzien van ouders gedifferentieerd en realistisch moeten blijven. Scholen met hun partners moeten bouwen aan educatief partnerschap met ouders en hebben ook een ouderondersteunende rol!
Armoede
Het thema armoede krijgt echt wel een belangrijke plaats met 7 adviezen die expliciet op het thema inzoomen: (1) Voldoende aandacht voor de impact van armoede op het leren en het naar school gaan; (2) Achterstand in de instructietaal aanpakken; (3) Wees alert voor stereotypering; (4) Aan kansarme kinderen hoge verwachtingen stellen; (5) SES-leerlingen hebben ook recht op een rijk inhoudelijk (cultureel en kunstzinnig) aanbod; (6) Investeren in de band tussen de school aan de ene kant en ECM- en kansarme kinderen en hun ouders aan de andere kant; (7) Versterk, monitor en structureer het GOK-beleid van de scholen.
Met de toename van kinderarmoede, zeker in stedelijke omgevingen, mis ik adviezen over de impact van financiële armoede op leerlingen en onderwijs, én een standpunt over schoolkosten in het secundair onderwijs.
Tenslotte…
Ik lees in het rapport iets té veel tegenstellingen, terwijl de waarheid vaak in het midden ligt of een en-en-verhaal is. Dus ik herhaal mijn oproep uit de inleiding: laat dit rapport vooral verbinden en onderwijsmensen rond de tafel brengen om ons onderwijs én onze leerkrachten op alle vlakken te herwaarderen.
“Regelmaat en rust zijn basisvoorwaarden voor groei. Een rustige, veilige en overzichtelijke school- en klasomgeving biedt de noodzakelijke voedingsbodem voor de cognitieve, affectieve en sociale groei van de leerlingen.”
In het rapport van de Commissie Beter Onderwijs (rapport Brinckman, oktober 2021), komt bij het advies 8 “Creëren van een rustige, veilige en overzichtelijke school- en klasomgeving” het thema meditatie expliciet aan bod:
“Gezien de dagelijkse tsunami aan informatie zal het concentratievermogen van de leerling versterkt moeten worden door aandachtsoefening. Concentratie is immers als een spier die training vereist. Eerst moet concentratie worden opgebouwd. Daarna is het nodig te blijven oefenen (Megens, 2020). Zelfs meditatieoefeningen kunnen nuttig zijn. Meditatie biedt rust en leert beter om te gaan met een overprikkelende wereld (Laureys, 2019). Meditatie kan ook de kwaliteit van de aandacht verbeteren (Van den Hurk et al., 2009; Van Vugt, & Jha, 2011). Scholen worden daarom aangemoedigd om zowel concentratie- als meditatieoefeningen aan te bieden, naast bewegingsactiviteiten en sport.”
Dit bevestigt wat ik ook al schreef op deze blog over yoga, meditatie en mindfulness op school. Ook het luik klasmanagement krijgt in dit advies een belangrijke plaats. Twee cruciale elementen in grootstedelijk onderwijs! Maar yoga, meditatie en mindfulness mag ook gewoon een doel op zich zijn, omdat jij en de leerlingen er zich goed bij voelen of gelukkig van worden…
Ben je op zoek naar meer info over yoga, meditatie en mindfulness op school en in de klas? Raadpleeg dan deze leeswijzer.
Op een vraag van raadslid Gilles Verstraeten over de Zomerscholen in Brussel, kan je hieronder een synthese van het antwoord van minister Gatz lezen.
Met de subsidies van de Vlaamse Gemeenschap konden in Brussel zowel open als gesloten zomerscholen georganiseerd worden. Open zomerscholen zijn toegankelijk voor alle leerlingen, ongeacht hun school. Gesloten zomerscholen worden door scholen of inrichtende machten georganiseerd voor hun eigen leerlingen. Naast deze mogelijkheid organiseert de VGC en het Onderwijscentrum Brussel (OCB) ook al jarenlang een eigen zomerschool (Talentboost).
De cijfers voor open zomerscholen, georganiseerd vanuit de VGC/OCB (met subsidie Vlaamse Gemeenschap), waren lager dan verwacht. Er was een capaciteit van 100 leerlingen voorzien, 43 leerlingen werden ingeschreven en slechts 29 leerlingen waren effectief aanwezig (op 2 locaties).
Er werden ook zes gesloten zomerscholen georganiseerd door scholen (met subsidie Vlaamse Gemeenschap) met een bereik van 101 leerlingen in het basisonderwijs en 134 leerlingen in het secundair onderwijs. Naast de scholen organiseerde ook de gemeente Sint-Jans-Molenbeek zomerscholen voor 220 leerlingen uit haar basisonderwijs. Deze gesloten zomerscholen konden ook een beroep doen op praktische en inhoudelijke ondersteuning vanuit VGC/OCB.
De 16de editie van de Talentboost, zomerschool georganiseerd door VGC/OCB voor anderstalige nieuwkomers en leerlingen met hoge noden op het vlak van taalvaardigheid Nederlands, was zoals ieder jaar weer een groot succes: de maximumcapaciteit van 112 leerlingen, waarvan 51 % anderstalige nieuwkomers, werd bereikt.
In 2020 werden voor een totaal van 819 leerlingen zomerscholen ingericht. Het aanbod in 2021 was dus minder uitgebreid dan vorig jaar. Na een bevraging bleek de belangrijkste reden de coronamoeheid en de coronadruk. De organisatoren hadden het vooral moeilijk om – na een intens coronaschooljaar – voldoende leerkrachten te vinden voor hun zomerschool. Ook het aantal leerlingen dat op het aanbod wou ingaan, bleef – om dezelfde reden – beperkter dan vorig jaar.
De minister gaf tenslotte aan dat – indien de Vlaamse Gemeenschap het initiatief verderzet – de VGC vooral scholen wil stimuleren om een gesloten zomerschool te organiseren. Het blijkt immers dat gesloten zomerscholen er beter in slagen leerlingen te bereiken en ook beter kunnen inspelen op de reële noden van de leerling.
Lees hier het volledig verslag van het debat in de VGC Raad.
De Raad van de Vlaamse Gemeenschapscommissie debatteerde op 15 oktober 2021 over de invoering van de taalscreening in het kleuteronderwijs (Koala). Het thema kwam ook al eerder aan bod in de Raad.
Minister Gatz gaf een uitgebreid en genuanceerd antwoord op de vragen van raadsleden Bianca Debaets en Khadija Zamouri. Hij vindt de verplichte taalscreening positief zodat scholen tijdig, dus bij aanvang van de derde kleuterklas, een goed zicht krijgen op waar hun leerlingen staan inzake de schooltaal Nederlands. Zo kunnen scholen extra taalstimulering geven aan de kleuters die het nodig hebben. Hij benadrukt verder dat vastgestelde tekorten op het vlak van taalvaardigheid bij jonge kinderen best in de klas kunnen worden aangepakt.
De minister omschrijft taalscreening als een hulpmiddel voor de school en de leerkracht op 4 vlakken: (1) om een taalbeleid te ontwikkelen op maat van de school, (2) om een klasbeleid te ontwikkelen dat zowel de taalsterke als taalzwakke leerlingen uitdaagt, (3) om individuele leerlingen of groepjes leerlingen taalgericht te ondersteunen en (4) om ouders te informeren over de evolutie van hun kind en met hen in dialoog te gaan over hoe de taalontwikkeling kan worden gestimuleerd.
Verder gaat minister Gatz in op de ervaring die het Nederlandstalig onderwijs in Brussel reeds heeft op het vlak van taaltoetsing en hij geeft ook een overzicht van de ondersteuningsmogelijkheden voor Brusselse scholen, oa via het Onderwijscentrum Brussel.
In zijn conclusie haalt minister Gatz nog twee belangrijke punten aan:
“Vroeger waren er verschillende gepolariseerde debatten over het afnemen van een taaltest en het verplichten van een taalbadjaar. Nu is het debat genuanceerder geworden. In feite volgt de Vlaamse oplossing de Brusselse expertise. Wij doen dit al lang en wij doen dit op een goede manier zonder stigmatisering: aangepaste taalbegeleiding, zoveel mogelijk op maat van het kind.”
“Ik maak de kanttekening dat de bredere achtergrond van het kind belangrijk blijft. De leerkrachten en de kleuterleidsters moeten goed zicht hebben op wie het kind is, wie de ouders zijn en wat de sociale achtergrond is. Die sociale achtergrond kan een even belangrijke factor zijn in de taalontwikkeling van het kind. De taalvaardigheid van het kind moeten we positief benaderen. Mogelijk is een kind zeer taalvaardig in een andere thuis- of moedertaal. Als dat zo is, kunnen er gemakkelijker bruggen worden gelegd naar het Nederlands. We testen het Nederlands, want dat is de schooltaal. De bredere achtergrond, het zoeken naar drempels die kunnen worden overwonnen en de taligheid van het kind in de moedertaal zijn ook belangrijke elementen. Zij kunnen kinderen sterker maken in de ontwikkeling naar de doeltaal, het Nederlands.”
Het volledige verslag van de Raad van 15 oktober kan je hier terugvinden.
Ook al heeft dit weinig wetenschappelijke waarde, toch getuig ik even over enkele positieve effecten van yoga, meditatie en mindfulness die ik zelf dagelijks ervaar: groter lichaamsbewustzijn, verhoogde flexibiliteit, beter evenwicht, minder vermoeidheid, groter relativeringsvermogen, verhoogde veerkracht en minder stress.Maar yoga, meditatie en mindfulness mag ook gewoon een doel op zich zijn, omdat jij en de leerlingen er zich goed bij voelen of gelukkig van worden…
Maar nu even naar de wetenschap… Naar aanleiding van mijn blogpost over yoga op school kreeg ik de vraag naar de onderzoeksgegevens waarop ik me baseerde. Onderzoek op het vlak van yoga, meditatie en mindfulness op school, staat nog in zijn kinderschoenen. Toch zien we recent een toename van het aantal onderzoeken en een verhoogde interesse vanuit de wetenschap, ook in Vlaanderen. Zo loopt er bijvoorbeeld interessant onderzoek vanuit het Leuven Mindfulness Centre over mindfulnesstrainingen bij jongeren.
Om de kwaliteit van onderzoek en rapportage in de toekomst te verbeteren, ontwikkelde Dr. Steffany Moonaz “CLARIFY 2021”. De checklist (21 items) schetst de minimale vereisten die nodig zijn voor kwaliteitsvolle rapportage van yoga-onderzoek en kan ook het onderzoeksdesign van yoga-onderzoek ondersteunen.
Bethany Butzer reflecteert over de beste onderzoeksmethodes voor yoga, meditatie en mindfulness op school en stelt zich de vraag of transpersoonlijke methodes geen interessante aanvulling kunnen zijn : “By combining transpersonal research methods with traditional quantitative and qualitative approaches, scientists have the potential to provide a richer and more complex evaluation of yoga and mindfulness in schools.” – Butzer, B. (2021). A consideration of transpersonal research methods for studying yoga and mindfulness in schools. International Journal of Transpersonal Studies, 40 (2) – download).
Hieronder verzamel ik de bronnen die ik screende en lijstte ik ook enkele linken op naar websites, instellingen en Belgische wetenschappers.
Reviewonderzoek…
BURKE, C., Mindfulness-Based Approaches with Children and Adolescents: A Preliminary Review of Current Research in an Emergent Field, Journal of Child and Family Studies, 19, 133-144, 2010
In 2009 publiceerde Christine Burke – psychologe aan de Universiteit van Wales, een reviewstudie over de aanpak van mindfulness bij kinderen en jongeren. Ze baseerde zich op een literatuurstudie en een 15-tal onderzoeken. Ze concludeert dat mindfulness een haalbare praktijk is bij kinderen en jongeren, maar dat effectiviteit van de interventies niet kan aangetoond worden door het beperkt aantal onderzoeken en de gebrekkige kwaliteit van deze onderzoeken.
ZENNER C., HERRNLEBEN-KURZ S., WALACH H., Mindfulness-based interventions in schools—a systematic review and meta-analysis, Frontiers in Psychology, 5, 603, 2014
Een reviewstudie op basis van 24 studies van Zenner, Herrnleven-Kurz en Walach (Universiteit Frankfurt) uit 2014, toont een aantal mogelijke effecten aan op verschillende domeinen, zoals verbeteren van de cognitieve prestaties en veerkracht bij stress. Ook deze auteurs benadrukken om voorzichtig met de resultaten om te springen en ze alleen oriënterend te hanteren.
KHALSA SAT BIR S., BUTZER B., Yoga in school settings: a research review, Annals of the New York academy of sciences, 1373, 45 – 55, 2016
Khalsa en Butzer gingen aan de slag met 47 publicaties tussen 2000 en 2016 en maakten op basis daarvan in 2016 een review. Ze concluderen dat de inzichten veelbelovend zijn, maar voorlopig voorzichtig moeten gehanteerd worden. Yoga op school creëert impact op (mentale) gezondheid, cognitieve prestaties en leerlingengedrag. Scholen zijn een ideale omgeving om kinderen en jongeren in contact te brengen met yoga.
EMERSON, LM., LEYLAND, A., HUDSON, K. et al. Teaching Mindfulness to Teachers: a Systematic Review and Narrative Synthesis. Mindfulness8, 1136–1149 (2017).
Zelf als leerkracht leren omgaan met stress, heeft impact het welzijn van leerlingen en goed klasbeheer. Mindfulness-based interventions (MBIs) laten een mogelijke invloed zien op de emotieregulatie van leraren (2017).
MARCH IC, CHAN SWY, MACBETH A. Self-compassion and Psychological Distress in Adolescents-a Meta-analysis. Mindfulness (N Y). 2018;9(4):1011-1027. doi: 10.1007/s12671-017-0850-7. Epub 2017 Nov 25. PMID: 30100930; PMCID: PMC6061226.
Er werd een grote effectgrootte gevonden tussen zelfcompassie en omgaan met psychologische noden (angst, depressie en stress).
DUNNING D.L., GRIFFITHS K., KUYKEN W., CRANE C., FOULKES L., PARKER J., DALGLEISH T., Research Review: The effects of mindfulness‐based interventions on cognition and mental health in children and adolescents – a meta‐analysis of randomized controlled trials. J Child Psychol Psychiatr, 60: 244-258, 2019
Een reviewstudie in 2018 door Dunning op basis van 33 studies, komt tot de conclusie dat Mindfulness een beperkt effect heeft op het verbeteren van de mentale gezondheid van jongeren.
MC KEERING, P., HWANG, YS. A Systematic Review of Mindfulness-Based School Interventions with Early Adolescents. Mindfulness 10, 593–610 (2019).
Deze review probeert in haar selectie sterk te focussen op de kwaliteit van de onderzoeken. Op basis daarvan hebben de auteurs 13 papers geselecteerd die voldeden aan hun kwaliteitscriteria. De review vond in deze onderzoeken positieve effecten van mindfulness op welzijn van jongeren. Mindfulness programma’s kunnen gehanteerd worden als een preventief programma voor welzijn op school bij jongeren.
BARRANCO-RUIZ Y, ETXABE BE, RAMIREZ-VELEZ R, VILLA-GONZALEZ E. Interventions Based on Mind-Body Therapies for the Improvement of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder Symptoms in Youth: A Systematic Review. Medicina (Kaunas). 2019;55(7):325. Published 2019 Jun 30.
MBT’s (Mindfulness-based therapies), zoals yoga of mindfulness, lijken een positieve impact te hebben op ADHD-symptomen bij kinderen en jongeren. Er is echter verder kwaliteitsvol onderzoek nodig om dit te kunnen bevestigen.
ZHANG M, MURPHY B, CABANILLA A, YIDI C. Physical relaxation for occupational stress in healthcare workers: A systematic review and network meta-analysis of randomized controlled trials, J Occup Health. 2021; 63:e12243
Werkgerelateerde stress is zeker ook een issue bij leerkrachten. Deze review focust op gezondheidswerkers, maar is zeker ook inspirerend voor andere beroepsgroepen. De conclusies: Fysieke ontspanning kan helpen bij het verminderen van beroepsstress bij gezondheidswerkers. Yoga is bijzonder effectief en ook heel toegankelijk (online). Werkgevers moeten overwegen deze methoden te implementeren in welzijnsprogramma’s op de werkplek.
PHILLIPS, S., MYCHAILYSZYN, M. The Effect of School-Based Mindfulness Interventions on Anxious and Depressive Symptoms: A Meta-analysis. School Mental Health (2022).
Over het algemeen benadrukken de bevindingen van deze meta-analyse de behoefte om beter te definiëren wat een “mindfulness-interventie” is en stellen ze de effectiviteit in twijfel van de interventies die momenteel worden geïmplementeerd om angst en depressie bij jongeren in schoolomgevingen aan te pakken.
Een greep uit de vele (kleinschalige) onderzoeken…
KAUTS A, SHARMA N, Effect of yoga on academic performance in relation to stress, International Journal of Yoga, 2009, volume: 2 | Issue Number: 1 | Page: 39-43
Studenten, die yoga beoefenden, presteerden beter dan de controlegroep. Het onderzoek toont verder aan dat studenten met weinig stress beter presteerden dan studenten met hoge stress, wat betekent dat stress de prestaties van de studenten beïnvloedt.
KHALSA, S.B.S., HICKEY-SCHULTZ, L., COHEN, D. et al. Evaluation of the Mental Health Benefits of Yoga in a Secondary School: A Preliminary Randomized Controlled Trial. J Behav Health Serv Res 39, 80–90 (2012)
De resultaten suggereren dat de implementatie van yoga haalbaar is in een schoolomgeving en het potentieel heeft om preventieve rol te spelen op het vlak van mentale gezondheid.
BUTZER, B., DAY, D., POTTS, CONNOR, COULOMBE, BRANDIE, BAZHYDAI, FLYNN, KHALSA (2014). Effects of a Classroom-Based Yoga Intervention on Cortisol and Behavior in Second-and Third-Grade Students: A Pilot Study. The Journal of Evidence-Based Complementary & Alternative Medicine. in press. 10.1177/2156587214557695.
De resultaten suggereren dat yoga op school voordelig kan zijn voor stressmanagement en gedrag.
RAES, F., GRIFFITH, J.W., VAN DER GUCHT, K. et al. School-Based Prevention and Reduction of Depression in Adolescents: a Cluster-Randomized Controlled Trial of a Mindfulness Group Program. Mindfulness 5, 477–486 (2014).
In een studie op 5 scholen in Vlaanderen bij meer dan 400 adolescenten (tussen 13 en 20 jaar), stelde Filip Raes vast dat symptomen van stress, angst en depressie daalden bij de leerlingen in de mindfulness conditie en dit tot zes maanden na de training.
TAN, L. and MARTIN, G. (2015), Taming the adolescent mind: a randomised controlled trial examining clinical efficacy of an adolescent mindfulness-based group programme. Child Adolesc Ment Health, 20: 49-55. https://doi.org/10.1111/camh.12057
Werken aan mindfulness via training heeft een positieve impact op het mentaal welzijn van jongeren.
Kirti Saxena, Christopher D. Verrico, Johanna Saxena, Sherin Kurian, Stefanie Alexander, Ramandeep Singh Kahlon, Ruchir P. Arvind, Adam Goldberg, Nicholas DeVito, Mirza Baig, Anastasia Grieb, Jafar Bakhshaie, Alessio Simonetti, Eric A. Storch, Laurel Williams, and Lex Gillan. An Evaluation of Yoga and Meditation to Improve Attention, Hyperactivity, and Stress in High-School Students. Published 30 Jul 2020https://doi.org/10.1089/acm.2020.0126
De resultaten suggereren dat Hatha-yoga de aandacht en hyperactiviteit bij middelbare scholieren kan verbeteren.
GERONIMI, ARELLANON, WOODRUFF-BORDEN (2020). Relating mindfulness and executive function in children. Clinical Child Psychology and Psychiatry, 25(2), 435-445. https://doi.org/10.1177/1359104519833737
Het onderzoek ziet een correlatie tussen mindfulness en een aantal executieve functies waaronder het werkgeheugen.
CHICK CF, SINGH A, ANKER LA, Buck C, KAWAI M, GOULD C, COTTO I, SCHNEIDER L, LINKOVSKI O, KARNA R, PIROQ S, PARKER FONG K, NOLAN CR, SHINSKY DN, HITESHI PN, LEYVA O, FLORES B, MATLOW R, BRADLEY T, JORDAN J, CARRION V, O’HARA R. A school-based health and mindfulness curriculum improves children’s objectively measured sleep: a prospective observational cohort study. J Clin Sleep Med. 2021
Een gezondheids- en mindfulnesscurriculum op school verbeterde de objectief gemeten slaap van kinderen en we weerbaarheid ten aanzien van stress.
MONTERO-MARIN, J., TAYLOR, L., CRANE, C., GREENBERG, M. T., FORD, T. J., WILLIAMS, J. M. G., . . . KUYKEN, W. (2021). Teachers “finding peace in a frantic world”: An experimental study of self-taught and instructor-led mindfulness program formats on acceptability, effectiveness, and mechanisms. Journal of Educational Psychology. Advance online publication. http://dx.doi.org/10.1037/edu0000542
Mindfulnesstraining kan het welzijn van leerkrachten verbeteren. Deze studie vergeleek begeleide en autodidactische mindfulnesstraining (206 leraren van 43 scholen). De autodidactische aanpak toonde significante verbeteringen in zelfcompassie en welzijn. De begeleide aanpak liet verberingen zien op het vlak van zelfcompassie, welzijn, stress, angst, depressie en burn-out.
KOCK, M., KUPPENS, P., VAN DER GUCHT, K. and RAES, F., 2021. Mindfulness May Buffer Psychological Distress in Adolescents during the COVID-19 Pandemic: The Differential Role of Mindfulness Facets. Psychologica Belgica, 61(1), pp.356–376.
De resultaten identificeerden het “decentrering”-aspect van mindfulness (= in moeilijke situaties mentaal afstand nemen), als een praktijk die leidt tot verminderde zorgen en stress, verbeterde geestelijke gezondheid, betere levenskwaliteit en een toename van sociale verbondenheid met anderen.
Chang, T. F. H., Ley, B. L., Ramburn, T. T., Srinivasan, S.,Hariri, S., Purandare, P., & Subramaniam, B. (2022). Online Isha Upa Yoga for student mental health and well-being during COVID-19: A randomized control trial. AppliedPsychology: Health and Well-Being,1–21. https://doi.org/10.1111/aphw.12341
679 studenten leerden drie cycli van Yoga Namaskar en vier minuten Nadi Shuddhi te beoefenen, minstens drie dagen per week. Gedurende de 12 weken durende studie rapporteerden studenten een significante en blijvende vermindering van stress en een cumulatieve toename van hun welzijn. De studenten rapporteerden ook een lagere depressie en een verbeterde stemming.
Het MYRIAD-project (MY Resilience In Adolescence) onderzocht hoe we de mentale gezondheid van jongeren (11-16 jaar) het beste kunnen ondersteunen. Meer specifiek werd gekeken hoe mindfulness-training op school een effectieve methodiek kan zijn om de mentale gezondheid bij jongeren te bevorderen. Lees hier de belangrijkste conclusies.Hieronder een overzicht van enkele belangrijke onderzoeksrapporten in het kader van het MYRIAD-project:
Axford, N., Berry, V., Lloyd, J., & Wyatt, K. (2022). How can we optimise learning from trials in child and adolescent mental health?.BMJ Evidence-Based Mental Health. Doi: 10.1136/ebmental-2022-300500
Kuyken, W., Ball, S., Crane, C., Ganguli, P., Jones, B., Montero-Marin, J., Nuthall, E., Raja, A., Taylor, L., Tudor, K., Viner, R.M., Allwood, M., Aukland, L., Dunning, D., Casey, T., Dalrymple, N., De Wilde, K., Farley, E.R., Harper, J., Kappelmann, N., Kempnich, M., Lord, L., Medlicott, E., Palmer, L., Petit, A., Philips, A., Pryor-Nitsch, I., Radley, L., Sonley, A., Shackleford, J., Tickell, A., MYRIAD team, Blakemore, S.J., Ukoumunne, O.C., Greenberg, M.T., Ford, T., Dalgleish, T., Byford, S., & MYRIAD Team Group. (2022). Effectiveness and cost-effectiveness of universal school-based mindfulness training compared with normal school provision in reducing risk of mental health problems and promoting well-being in adolescence: the MYRIAD cluster randomised controlled trial.BMJ Evidence-Based Mental Health. Doi: 10.1136/ebmental-2021-300396
Kuyken, W., Ball, S., Crane, C., Ganguli, P., Jones, B., Montero-Marin, J., Nuthall, E., Raja, A., Taylor, L., Tudor, K., Viner, R.M., Allwood, M., Aukland, L., Dunning, D., Casey, T., Dalrymple, N., De Wilde, K., Farley, E.R., Haper, J, Hinze, V., Kappelmann, N., Kempnich, M., Lord, L., Medlicott, E., Palmer, L., Petit, A., Philips, A., Pryor-Nitsch, I., Radley, L., Sonley, A., Shackleford, J., Tickell, A., MYRIAD team, Blakemore, S.J., Ukoumunne, O.C., Greenberg, M.T., Ford, T., Dalgleish, T., Byford, S., & Williams, J.M.G. (2022). Effectiveness of universal school-based mindfulness training compared with normal school provision on teacher mental health and school climate: results of the MYRIAD cluster randomised controlled trial.BMJ Evidence-Based Mental Health. Doi: 10.1136/ebmental-2022-300424
Montero-Marin, J., Allwood, M., Ball, S., Crane, C., De Wilde, K., Hinze, V., Jones, B., Lord, L., Nuthall, E., Raja, A., Taylor, L., Tudor, K., MYRIAD team, Blakemore, S.J., Byford, S., Dalgleish, T., Ford, T., Greenberg, M., Ukoumunne., Williams, J.M.G., Kuyken, W. (2022). School-based mindfulness training in early adolescence: what works for whom, and how in the MYRIAD trial?.BMJ Evidence-Based Mental Health. Doi: 10.1136/ebmental-2022-300439
Dunning, D., Ahmed, S., Foulkes, L., Griffin, C., Griffiths, K., Leung, J.T., Parker, J., Piera Pi-Sunyer, B., Sakhardande, A., Bennett, M., Haag, C., Montero-Marin, J., Packman, D., Vainre, M., Watson, P., MYRIAD team, Kuyken, W., Williams, J.M., Ukoumunne, O., Blakemore, S.J., & Dalgleish, T. (2022). The impact of mindfulness training in early adolescence on affective executive control, and on later mental health during the COVID-19 pandemic: A randomised controlled trial.BMJ Evidence-Based Mental Health. Doi: 10.1136/ebmental-2022-300460
Dunning, D., Tudor, K., Radley, L., Dalrymple, N., Vainre, M., Ford, T., Montero-Marin, J., Kuyken, W., & Dalgleish, T. (2022). Do mindfulness-based programmes improve the cognitive skills, behaviour and mental health of children and adolescents? An updated meta-analysis of randomised controlled trials. BMJ Evidence-Based Mental Health. Doi: 10.1136/ebmental-2022-300464
Cuijpers, P. (2022). Universal prevention of depression at schools: dead end of challenging crossroad? [Editorial]. BMJ Evidence-Based Mental Health Editorial. Doi: 10.1136/ebmental-2022-300469
Grazzi, L., Montisano, D.A., Raggi, A. et al. Feasibility and effect of mindfulness approach by web for chronic migraine and high-frequency episodic migraine without aura at in adolescents during and after COVID emergency: preliminary findings. Neurol Sci (2022). https://doi.org/10.1007/s10072-022-06225-2
Dit heel kleinschalig onderzoek suggereert dat mindfulness adolescenten met migraine kan helpen.
Christopher T. McCaw (2023): Contemplative practices and teacher professional becoming, Educational Review, DOI: 10.1080/00131911.2023.2215467
Kleinschalig onderzoek over yoga, meditatie, mindfulness en professionele identiteit bij startende leerkrachten.
Online Kinderyoga (NL) https://onlinekinderyoga.nl/: het tabblad “inspiratie” leidt oa naar een blog, maar ook een “kinderyoga-encyclopedie”;
Mindful Schools (ENG) https://www.mindfulschools.org/: bij “resources” worden heel wat bronnen en informatie verzameld over mindfulness-onderzoek en onderwijs;
Yoga for Classrooms (ENG) http://www.yoga4classrooms.com/: deze website had voorheen een belangrijke verzameling onderzoek, het is nu even wachten op hun nieuwe website.
Enkele belangrijke instellingen…
Op de websites en/of nieuwsbrieven van deze instellingen vind je ook nog heel wat linken naar interessante bronnen en onderzoek.
Stresskliniek Antwerpen (NL), opgericht door psychiater Edel Maex, die de mindfulness-techniek een vaste plaats gaf in de ziekenhuiscontext.
Leuven Mindfulness Centre (NL), focust op innovatief onderzoek van hoge kwaliteit naar mindfulness en zoekt naar mogelijkheden om mindfulness programma’s in te zetten in specifieke contexten en bij specifieke doelgroepen (bv. jongeren).
LifeMe (NL), heeft als doel het concept van levensstijl als medicijn wetenschappelijke te onderbouwen.
I AM (NL), opgericht door David Dewulf, wil mindfulness in de samenleving ingang doen vinden vanuit de overtuiging dat geestelijk en lichamelijk gezonde mensen bouwen aan een gezonde samenleving.
Mind and Life Institute (ENG), brengt wetenschap en contemplatieve wijsheid samen om de geest beter te begrijpen en positieve verandering in de wereld te creëren.
The International Association of Yoga Therapists (IAYT – ENG) , ondersteunt onderzoek en onderwijs in yoga en yogatherapie en is een professionele organisatie voor yogaleraren en yogatherapeuten over de hele wereld.
Yoga Alliance (ENG), vertegenwoordigt yogascholen en yogaleraren, en bevordert de kwaliteit, veiligheid, toegankelijkheid en rechtvaardigheid van de yogales.
The Mindfulness Initiative UK (ENG), werkt met politici die mindfulness beoefenen en denkt na over de plaats van mindfulness in beleid en samenleving.
Wake Up Schools (NL – ENG), onderzoekt en ontwikkelt de mogelijkheden om mindfulness te integreren in educatieve leeromgevingen (initiatief van Thich Nhat Hanh).
Er zijn ook wel wat wetenschappers in ons land die rond dit thema actief zijn. Hieronder enkele voorbeelden.
Neuroloog Steven Laureys doet onderzoek over de werking van de hersenen bij patiënten met ernstige bewustzijnsstoornissen en breinonderzoek bij meditatie. Hij schreef in 2019 Het no-nonsense meditatieboek.
Klinisch psycholoog, gedragstherapeut en hoogleraar psychologie Filip Raes doet onderzoek naar wat mensen kwetsbaar maakt voor emotionele problemen zoals depressie en angst en schreef in 2020 Weg van het piekeren.
Bioloog Katleen Van der Gucht doet onderzoek over mindfulness based interventions.
Medisch antropoloog Reginald Deschepper, voorzitter van Life Me, schreef een boek met als titel Levensstijl als medicijn over de impact van je levensstijl op je gezondheid.
Psychiater Edel Maex implementeert mindfulness-technieken in de ziekenhuiscontext en schreef verschillende boeken over mindfulness.
Arts David Dewulf is oprichter van I AM en werkte jarenlang samen met de UGent en KU Leuven in het kader van wetenschappelijk onderzoek naar effecten van Mindfulness. Hij is auteur van heel wat boeken over mindfulness o.a. Mindfulness voor Jongeren’Mindfulness voor kids.
Ik had niet de ambitie om volledig te zijn en heb ongetwijfeld belangrijke onderzoeken, instellingen, websites en wetenschappers over het hoofd gezien. Stuur me zeker interessante aanvullingen en tips om deze pagina te verrijken!
Urban Education 